Mermer Ocaklarındaki Göçükler

Mermer Ocaklarındaki Göçükler: Sarayların Görkemiyle Bedeli Ödenen Tehlike

Mermer, insanlık tarihinin en eski ve en prestijli yapı malzemelerinden biri. Antik Yunan'dan Roma'ya, Bizans'tan Osmanlı'ya kadar saraylar, köşkler, camiler hep bu beyaz damarlı taştan yükselmiş. Topkapı'nın sütunları, Dolmabahçe'nin merdivenleri, Versailles'in salonları... Hepsi mermer ocaklarının derinliklerinden çıkmış. Ama bu zarif taşların arkasında, madencilerin göçük altında kaldığı, blokların devrildiği, hayatların söndüğü bir gerçek var: göçükler. Bugün bile Türkiye'de Afyon, Kütahya, Bilecik gibi bölgelerde çalışan işçiler için en büyük korku bu.

Göçük, mermer ocaklarında en ölümcül risklerden. Genelde "kaya düşmesi" ya da "blok kopması" diye geçer. Açık ocak işletmeciliğinde, yüksek yamaçlar, kırıklı zemin ve uçurumlar zaten tehlikeli. Üstüne bir de dinamit, tel kesim, delici makineler eklenince işler kontrolden çıkıyor. Mesela jeolojik yapıda gizli çatlaklar var; sondaj yaparken bir anlık titreşim, tonlarca mermer bloğu aşağı yuvarlıyor. Ya da tel kesim sırasında tel kopuyor, arkasından büyük parça ayrılıyor. 2020'de Pakistan'da bir ocakta 17 kişi göçük altında kaldı, sebebi patlatılan dinamitin yarattığı dengesizlik. İtalya'nın Carrara'sında, 2016'da Colonnata'da iki işçi öldü; aynı taş, saraylara giden beyaz mermer.

Türkiye'de durum daha yakıcı. 2015'te Afyon Emirdağ'da bir blok kopup işçinin üstüne devrildi, öldü. Aynı yıl Kütahya Emet'te makine devrildi, genç bir işçi ezildi. İstatistikler korkunç: 2012'de sadece mermer ocaklarında dokuz ölüm, çoğu göçükten. İşçi sendikaları "katliam" diyor çünkü önlem alınmıyor. Neden? Maliyet. Hızlı üretim, ucuz iş gücü, denetimsiz dinamit... Oysa göçük, öngörülebilir bir felaket. Kırık zemin, yetersiz destek, eğitim eksikliği, yorgunluk... Hepsi birleşince ölüm geliyor.

Saraylarla bağlantısı ironik. Dolmabahçe'nin o muhteşem mermer zeminleri, muhtemelen aynı ocaklardan. 19. yüzyılda Osmanlı, Marmara Adası'ndan, Afyon'dan, Bursa'dan tonlarca taş çekti. İşçiler ip, kaldıraç, öküzle çalışıyordu; bugün lazer, CNC var ama risk aynı. Tarihi kayıtlara bakınca, antik dönemden beri göçük var. Carrara'da Michelangelo bile "taşların öfkesi" diye bahsederdi. Günümüzde ise teknoloji var ama uygulama yok. Risk değerlendirmesi yapan çalışmalar (mesela L matris yöntemi) gösteriyor: kaya düşmesi "toleranssız" kategoride. Yani sıfır hata kabul edilemez.

Peki önlem? Basit ama uygulanmıyor. Önce jeolojik inceleme: ocak açmadan çatlak haritası çıkar. Sonra destek: çelik ağ, betonarme duvar, sensörlü izleme. Dinamit yerine kontrollü hidrolik kırıcı. İşçi eğitimi zorunlu olsun: kask, emniyet kemeri, alarm sistemi. Toz maskesi, gürültü koruması da cabası. Bilecik'teki bir ocakta yapılan çalışmada, bu önlemler alındığında risk yarıya iniyor. Ama çoğu patron "maliyet" diyor, devlet denetimi zayıf kalıyor.

Sonuçta saraylar hâlâ ayakta. Ama o mermerlerin her damarı, bir işçinin teri, bir göçükün izi. Dolmabahçe'ye girerken zemine basarken düşün: altında kim kaldı? Göçükler bitmez, çünkü talep bitmez. Beyaz taş güzel ama kanla boyanmış. Belki bir gün teknolojiyle, belki vicdanla... Ama şimdilik, mermer ocakları hâlâ ölüm kokuyor.